Gėzim Ajgeraj

 DEBATI DHE KRITIKA

 

Tė debatosh do tė thotė tė flasėsh pėr njė qėshtje tė caktuar, por pėr tė debatuar sotė, duhet tė kesh guxim. (Tė marrim shembull debatin nė letėrsi). E themi kėtė, nga se pėrvoja e gjertanishme tek ne, pėr debate letrare mungonė. Siq mungonė toleranca pėr debat letrarė. pretendncat nga individė pėr tė debatuar rreth letėrsisė shpeshė kanė pėrfunduar nė kritika mes debatuesve. Kėtu duhet tė bėhet mirė dallimi mes fjalės debat dhe asajė kritikė. Por kur kėto dy nocione shpeshė  jan tė ngatėrruara nga ana e atyre qė duan tė bėjnė debatė kurr nuk mundė tė ketė suksese. Pra duhet dalluar mirė dhe me shum kujdesė kėto dy nocione, pėr tė qenė nė vijėn e njėrės apo tjetrės qėshtje. Duhet tė jenė tė dallueshme ato, pėr nga elementet qė e ndėrtojnė njėrėn apo tjetrėn qėshtje. Kėsaj qasje duhet tė hyhet me njė shėndoshmėri intelektuale dhe njerzore. Nė debat duht tė hyhet pa qėllime djallėzore, por gjithmonė me qėllimin e avancimit kah pozitivja tė qėshtjes pėr tė cilėn debatohet. Ėshtė shum i rėndėsishėm fakti, se kush e ngrit debatin pėr njė qėshtje, ciat jan njohurit e tijė, diapazoni intelektual dhe sa ėshtė i aftė ai individ pėr ti rrespektuar kriteret e njė debati. Mbetemi gjithmonė tek letėrsia, me gjithėse debatet mudė tė ngriten dhe nė shumė fusha tjera. Debatet mė tė suksesshme mundė tė jenė atėherė kur bisedohet pėr njė qėshtje tė pėrgjithshme ndėrsa kur kalonė nė qėshtje individuale, fjala vjen nė letėrsi, ka rrezik tė ndrroj drejtim dhe tė merrė pėrmasat e kritikės. Nė kėtė pikė pra debatuesi do ta vėjė veten nė sprovė, se sa ėshtė nė gjendje ti qėndroj besnik vijės sė debatit, apo do tė bie edhe nė grackė e kritikės. Ndoshta me kėto ndarje tė kėtyre dy qėshtjeve, nuk do tė mundė ti dilej nė fundė, qėshtjes sė debatimit, mirėpo jan tė hapura rrugėt dhe metodat, nėse fjala vjen tė debatohet pėr letėrsinė dhe krijuesit. Me kėtė jo pse duam ta kufizojmė rolin e debatuesit, por dua tė vėmė kujdesė pėr ndėrtimin e njė themeli nė zanafillėn e debateve, qė me kohėn do tė krijohej njė kulturė debatuese. Pėr tė debatuar, nuk mundė tė jet i pėrshtatshėm qdo individ, nė veqanti ata qė hyjnė nė kėto qėshtje me qėllime djallėzore, apo pa ndonjė shėndoshmėri e kulturė intelektuale e njerzore. Ky element ėshtė shum i rėndėsishėm, sepse pėrvojat kan treguar se nė provat pėr fillimin e debatave qė nė fillim jan reflektuar kėto elemente nga vetė debatuesit dhe si tė tilla, debatet e vetėquajtura nuk kan sjellė asgjė, pos qė kan kaluar nė zhantazhe, kritika, grindje nėpėr mediume e mjete tjera tė informimit etj. Pra ėshtė treguar njė papjekuri pėr tė debatuar duke krijuar nė imazh tė keq, se ne nuk jemi ende nė fazėn pėr tė hapur debate, por pėr tė ngritur kritika qė nuk qojnė asnjė hap pėrpara. Pra njė debat shpejtė mundė tė marrė kahje tjetėr dhe kjo ndodhė shpeshė kur edhe nga ana e atyre qė debatojnė  nuk respektohen kufijtė e njė debati, por kalohet nė kritikė. Dhe nė kėtė rastė; sado superior dhe inteligjent e objektiv tė jetė njeriu, ai nuk mundė tė ēlirohet kurrė nga prirjet paragjykuese tė pikpamjeve, zakoneve, simpative dhe antipative tė tija (Wrightson). Pra kjo na jep tė kuptojmė se pėr tė filluar njė debat duhet shėndoshmėri e lartė intelektuale dhe njerzore, ndryshe lindė kritika. Kritika ėshtė njė armė e rrezikshme qė duhet tė pėrdoret me shumė rezervė dhe takt. Ndryshe ajo sjellė reagimin e kundėrt qė ndoshta mundė tė jet hakmarrės. Edhe pse ajo ndonjėherė mundė tė jetė edhe objektive. Megjithatė kritika nuk mundė tė jetė shumėherė suksesive, duke i pasur parasysh elementet e njeriut qė i thamė mė lartė. Pėr kritikėn thuhet se; ajo nisė rrugėn e vetė nga diskutimet e grave tė ndyra tė rrugėve, tek buzėqeshjet e djallėzuara tė nėnpunėsve qė shpėrthejnė nga ashensorėt e shtėpive tė larta pėr tu futur nė njė stacion hekurudhor nėntoksor (Watson). Pra siq shihet, ajo mundė tė jetė mė shum e dėmshme se sa e dobishme. ėshtė e dėmshme sepse ai qė kritikohet nuk e pėrfill atė. Pra kjo na kthen prap tek debati i cili mundė tė ket mė shum sukses se sa kritika qė ngritet nga dikush. Kjo vlen edhe pėr letrarėt dhe letėrsinė. Por ne mbetemi tek kritika. Ajo ėshtė e dėmshme sepse e largon pėrgjithmonė  simpatinė qė mundė tė ketė pasur subjekti i kritikuar. Dhe aty nisin armiqėsitė dhe ndarjet tė cilat nuk qojė askund. Krijojnė ndarje dhe e rrezikojnė ofrimin e intelektualėve, me ē'rastė rrezikohen dhe mundėsit pėr debate. Pra siq shihet kritika drejt pėrsėdrejti e rrezikon debatin. Dhe pėr tė pasur sukses nė kėtė drejtim duhet tė shmanget sa tė jet e mundur ajo. Ndryshe nuk do tė kemi debate, nuk do tė krijojmė kulturė debatuese, nuk do tė kemi suksese dhe avancim pėrpara. Por medomos duhet ti japim pėrgjigjien pyetjes qė lindė vetvetiu; Pse ėshtė e dėmshme kritika? Sepse ajo e plagosė njeriun nė atė pikė qė ėshtė mė e shtrejtė; nė ndjenjėn pėr tu dalluar. I kryqėzuam kėto dy qėshtje, pėr tė mundė ti dalluar mirė ato, nga se siq duket e dyta e ka penguar gjithmonė tė parėn, duke mos i ndarė ato, her me qėllim e herė pa tė, dhe nuk ka mundur tė bėhet shum debatė rreth problemeve, nė veqanti ato nė lėmin e letėrsisė.  

 

                                                                    Gėzim AJGERAJ, 23. 10. 2004, Zvicėr