Gėzim Ajgeraj

 

PĖRKTHIMET DHE PĖRKTHYESIT

Pėrkthim, apo kthimi i njė vepre letrare nga njė gjuhė nė gjuhėn tjetėr, ėshtė punė me pėrgjegjėsi, qė kėrkonė njohje tė dy anėshme tė gjuhėve komunikuese brenda asajė vepre. Se sa mundė tė plotėsohen kėto kritere, mvaret shumė nga aftėsit e pregaditjes dhe njohjes sė kėtyre gjuhėve komunikuese nga ana e pėrkthyesit. Pėr mendimin tonė asnjėherė kėto kritere nuk plotėsohen qindė pėrqindė, ata qė e pohojnė se vepra ėshtė e pėrkthyer pa kurrfar tė metash ose siq ngjan tek ne tė dėgjojmė se ka dalė edhe mė bukur nė njė gjuhė tjetėr, ose nuk jan tė sinqertė ose bėjnė reklamė pėr interesa tė caktuara. E themi kėtė nga fakti i njohjes personale me disa gjuhė tė huaja, si mundėsi hulumtimi nė kėtė lėmi. Me gjithatė pėrkthimet duhet tė bėhen, me qėllim tė komunikimit ndėrkulturor edhe tė letėrsisė siq bėhet edhe nė lėmitė e tjera. Por tema  debatit ka pėr synim ngritjen e cilsisė sė pėrkthimeve dhe pėrgjegjėsis sė pėrkthyesve pėr njė punė shumė serioze nė kėtė drejtim. Kjo pėr faktin se pėrkthimet pėrveq si njė mundėsi komunikimi ndėrkulturor, janė tė rėndėsishme pėr faktin se ato prezantojnė kulturėn e njė populli pėrpara njė populli tjetėr. Pra vepra e pėrkthyer do tė jetė njė pasqyrė prezantimi  ku do tė filloj ndertimin e njė vizioni njohės mes popujve dhe kulturave. Duke i pasur parasysh tė gjitha arsyet brenda kėsaj qėshtje, pėrgjegjėsia e pėrkthyesit ėshtė shum e madhe. Se sa ėshtė kjo pėrgjegjėsi tek pėrkthimet qė po bėhen kohėve tė fundit nga letrat shqipe nė gjuhėt e ndryshme botėrore, nė disa raste na del njė gėrshetim edhe  jo serioziteti brenda kėtijė konvertimi gjuhėsor tė disa krijimeve letrare. E themi kėtė pa dalur nė emra e shembuj konkret, sepse do tė hapnim nje debat te gjėrė qė sdo tė mundė tė kaperthehej hė, pėr hė. Po hapėm kohėt e fundit emra letrarė qė po pėrkthehen ė evropė, njė pjesė bukur e madhe janė letrarė qė ende askund nė letrat shqipe nuk kan mundur tė vejnė emėr, apo e kan vėnė nga njė emėr qoftė nė fletushkė tė vetme dhe hop... pėrkthimi. Pra ka emra tė tillė qė as nuk kanė shpresė nė njė ecje letrare dhe kan hyrė filtrave tė pėrkthyesve. Se sa pėrgjegjės janė ata pėrkthyes dhe kėto filtra tė tyre fletė vetė ky problem qė u muar si shembull mė lartė. Pra edhe njė pjesė e pėrkthyesve i takojnė po atijė grupi tė kėtyre letrarėve. Brenda pėr brenda janė po ato probleme qė po e shoqėrojnė edhe letėrsinė tonė, duke i pasur parasysh interesat klanore, grupore apo edhe ato financiare qė gėrshetohen brenda kėtyre rretheve. Pra nė njė pjesė tė rasteve pėrkthimet nuk bėhen pėr interesa letrare tė cilat duhet tė ishin prioritet por pėr arsye financiare qė i ofronė njėra palė palės tjetėr. Kėtyre rasteve shfrytėzohen edhe ca emra me zė brenda pėr brenda dhe futen brenda njė koshi sa pėr kozmetikė mbrojtjeje nga ndonjė kritikė apo debatė rreth kėtijė problemi. Pra krijohen antologji nė gjuhe tė huaja, propagandohen ura ndėrkulturore e qka jo tjetėr. Se sa tė forta janė ato ura, me ē'material ndėrtohen, sa jan tė qėndrueshme, ē'dobi dhe ē'dėm i sjellim kulturės  sė njė njė populli, pėr kėta pėrthyes dhe kėta tė pėrkthyer (flasim pėr jo vlera) as qė ėshtė e rėndėsishme. E rėndėsishme ėshtė tė vihet njė emėr diku, dhe tė skizofrenon  dikush pėrpara popullit tė tijė si krijues i pėrkthyer. Qėndrojmė prapa kėtijė problemi nga se i njohim lakuriqėsit e tė gjitha kėtyre zhvillimeve dhe matrapazllėqeve qė rrotullohen brenda pėr brenda, duke i pėrjashtuar disa pėrkthyes serioz dhe disa vepra me vlera tė qėndrueshm nė letėrsin shqipe. Pra problemi gjithmonė rrotullohet rreth librit shqip tė pėrkthyer nė gjuh tė huaja. Kėtu shpeshė kan rrėshqitur edhe pėrkthyesit. Rrallė herė jan kėrkuar kriteret e njė vepre letrare nė gjuhėn e vetė tė shkruar. e sa i plotėsojnė ato kritere nuk ka pasur rėndėsi nė disa raste. Tė rėndėsishme jan klanet, lidhjet e interesat grupore e individuale, direktivat nga preferenca tė personave tė caktuar qė kanė lidhje me pėrkthyesit dhe arsye tė tjera. Tė gjitha kėto kan sjellė njė kaos prezantimi tė kulturės sonė pėrpara asajė tė huaj. Pėr kėtė kaos as qė brengoset kush dhe as qė synohet tė ndalet, pėrkundrazi gjithnjė e nė rritje. Shtrohet pyetja se si do tė akceptohet kultura e jonė tek kulturat tjera, pėr kėtė fletė niveli i ulėt i respektit tė kulturave tjera karshi tonės. Ne mundė ti bėjmė qejf vetes, por shikuar realisht jemi largė. Ndoshta kjo edhe pėr faktin se nė tė kaluarėn pak ėshtė bėrė rreth pėrkthimeve por ajo po na pėrcjell edhe sotė, kur dihet fakti se shum penda me vlera tė qėndrueshme letrare  nga e kaluara e jonė edhe sot e kėsaj dite, qoftė edhe nga njė rresht nuk e kanė tė pėrkthyer. Siq duket pėrkthimet tona dhe pėrkthyesit jan kapur pėr dega tė lisit ( tė lisit letrarė tė letėrisisė shqipe) dhe nga aty duam ti prezantohemi botės me kulturėn tonė letrare. Do ta sjellim vetėm njė shembull nga njė promovim letrarė i njė pėrkthimi, kur vetė pėrkthyesi e degradon autorin e pėrkthyer nikohsishtė edhe vetveten. Deri sa po flitej pėr poezin e pėrkthyer, njėrit nga autorit qė vet i kishte pėrkthyer poezin i thotė; se njė poezi me tematik tė tillė e kishte lexuar edhe diku nė letėrsin nga e cila kulturė vinte ai. Duke e analizuar kėtė element, jo se letėrsia e jonė degradohej, por edhe pėrkthyesit duket se qėllimish kishte punuar pėr njė degradenc tė tillė tė letėrsisė sonė karshi asajė tė pėrkthyer. Me rėndėsi ėshtė kėtu se edhe pėrkthyesi i takonte po atijė grupi, qė nė njėrėn anė hiqej mik i kulturės sonė, ndėrsa nė anėn tjetėr interesat e tijė flasin tė kundėrtėn, pėr faktin se vetė pėrkthyesi ishte i diplomuar nė njė kulturė dhe gjuhė tjetėr qė nuk pėrkonte fare me gjuhėn dhe kulturėn shqiptare. Dikush mundė tė hiqet se ka bėrė shumė pėr kulturen tonė, nė veqanti ata qė i kanė pėrmbushur interesat personale dhe as qė u ha palla pėr interesa kulturore e kombėtare. Kemi edhe pėrkthyes tė tillė qė mendojnė se i plotėsojnė kėrkesat e pėrkthimit pėr njė vepėr dhe hiqen kėtijė drejtimi. Pa patur kurrfar baze njohje tė kultures sė njė populli, gjuhės, fjalorit dhe tė folmes sė tijė etj. Kur jemi kėtu duhet ta citojmė edhe njė shembull se nė shumė gjuhė, pėr njė fjalė tė caktuar ka shum shprehje dhe e gjithė kjo mvaret nga koha dhe qėllimi qė ndryshon edhe fjala e pėrdorur. Kėtijė problemi pak kush i brengoset, dhe kėtu bie niveli i pėrgjegjėsis sė pėrkthyesit. Apo dikush ka mbaruar disa kurse tė gjuhės gjatė kohės sė azilit dhe hiqet pėrkthyes. Mėkat. Do tė ishte shum me vendė nėse do tė themeloheshin shkollat e pėrkthimeve nė nivele shtetesh tė cilat do tė pregaditnin kuadro tė pėrgjegjėshme dhe adekuate pėr kėtė qėshtje. Vetėm atėherė do tė kemi nivel tė qėndrueshėm pėrkthyesish tė cilėt do tė punonin nė kėtė drejtim. Sot pėr sotė vepra e jonė e pėrkthyer bėnė hapa brenda njė kaosi qė ėshtė e vėshtirė tė dallohet vlera dhe jo vlera e prezantuar dhe kjo pa tjetėr do tė na sjell dėm edhe si kulturė e prezantuar para kulturave tjera. Pra, po flasim pėr kohėn, ka pak ose shum pak pėrkthyes dhe vepra tė pėrkthyera.  I themi tė gjitha kėto nga njohja nga afėr i problemit pėrkthime e pėrkthyes.

 

                                                                Gėzim Ajgeraj, 21.5.04, Zvicėr

 

                                                           Debat letrar; Pėrkthimet dhe pėrkthyesit