Kaynakça

(2) Bu konudaki ayrıntılar için bk. ihsan Süreyya Sırma, Osmanlı Devletinin Yıkılışında Yemen İsyanları, istanbul, 1980, s. 73 vd.
(3) Paul Emile Botta, Relation d'un voyage dans le Yemen, Paris, 1880, s. 62.
(4) Ay. es.s.115.
(5) Claudie Fayein, Jules Barthoux, Üne Prançaise au Yemen, bk. Cornptes Rendus Mensuels de I'Academie deş Sciences Coloniales, c. 15, Paris 1955. s. 485.
(6) Ay. es. s. 483.
(7) Ay. es. s. 484.
(8) M. Emin Paşa, Yemen kıt'asınm ma'mûriyetine ve daima âsâyişdc bulunmasına dair tcdâbir, el. yaz. istanbul Üniversitesi Merkez Kütüphanesi, no: TY4615, s. 2b, 4a,7a; P.E. Botta, a.g.e. s. 38; Mu-hammcdHilâl, Hıttay-ı Yemâniyye hakkında Ma'lûmât, el. yaz. istanbul Üniversitesi Merkez Kütüphanesi, no: TY6622, s. 3b-4a; Gaston Rouet, LaQucstion du Yemen, bk. Qcstion Diplomatiques et Colonia-les, Paris, 1910, c. 29, no: 316, s. 490; YM. Goblet. La Rcvolte au Yemen, leş tendenccs separatiestcs des Arabcs et leur prctention de fonder un Emirat Indepcndant, Lc Tour du monde, Paris, 1911, c. 17. s. 61; Barbi-de de Meynard,, Notic surl'Arabie Meridionale d'apres un documant türe, Publieation de I'Ecole des Langues Orientales Vivanles, no:9, Paris, 1883, s. 93.
(9) Alfred Bardey.Rapport sur le Yemen, bk. Bulletin de Geog-raphie Historique et Döscriptive, c. 29, no: 4, Paris, 1899,s. 38.
(10) Victor Berard, Le Sultan, I'Islam et leş Puissances, Paris, 1907, s. 16.
(11) P.E. Botta , a.g.e.s. 121
(l 2) Ay. es. s. 151.
(13) (T.C. Hariciye Arşivi Siyasi, no: 555, Dosya: 2295).
(14) Bk. Hıttay-ı Yemaniyyeye dair layiha, Başbakanlık Devlet Arşivi Yıldız tasnifi, Kısım no: 14, Evrak no: 437, Zarf no: 126, Karton no:9.
(15) Başbakanlık Devlet Arşivi, Yıldız Tasnifi, Kısım no: 14, Evrak no: 88/26, Zarf no:88, Karton no: 12.
(16) Milli Gazete, 31 Mayıs 1985
(l7) Kaptan Mustafa Bey'le misyoner Mr. John'un nasıl tanıştıkları hakkında bilgi için bk. Ahmed Hamdi, Alem-i İslâm ve İngiliz misyonerleri İngiliz misyoneri nasıl yetiştiriliyor, İstanbul, 1334, s. 16 vd.
(l8) Halid b. Bermek hakkında bilgi için bk. İbnu'1-Esîr, el-Kâmil fı't-târih, Beyrut, 1965, V, 138,363, 386, 397, vd; VI, 8,15,16; İslâm Ansiklopedisi, Bernekîler maddesi.
(19) Nubi kuzey-doğu Afrika'da, Asuan (Mısır) ile Hartum (Sudan) arasındaki bölge.
(20) O zamanki on lirayı şimdiki kurlara göre hesap edecek olursak, yüz bini çok aşar.
(21) Hicrî 6. senenin Zilkade ayında Hz. peygamber (s.a.v.) yanında 700 sahabisi olduğu halde, savaşa niyetli olmadan, sadece Umre yapmak ü/ere Mekke'ye hareket etti. Aslında bu siyâsi bir taktikti. Zira Resûlullah (s.a.v.), kendileriyle savaş halinde oldukları Mekkelilerin, umre yapılmasına kolayca izin vermeyeceklerini biliyordu. Ama buna rağmen, Mekkelilere Müslümanların gücünü göstermek istiyordu. Nitekim sonuç o şekilde oldu. Kureyş, Müslümanların umre yapmalarına izin vermedi. Ancak, Mekke varoşlarına kadar gelmiş olan ve her an yok etmeye çalıştıkları Müslümanlara savaş açmaya da cesaret edemediler. Yapılan görüşmelerden sonra Müslümanlarla Mekke şehir devleti arasında Hudeybiye antlaşması yapıldı.
(22) Bedir vak'ası, Hicrî II. senenin Ramazan ayında Medine'ye yakın, Bedir denen bir mevkide, İslâm ordusu ile Mekkeli müşrik ordusu arasında yapılan savaşın adıdır, İslâm'da yapılan ilk büyük savaş ve büyü zaferdir. 300 kişilik İslâm ordusu, 1000 kişilik kâfir ordusunu mağlub etmiştir.
(23) Ahmed Hamdi, a.g.e. s. 19-27.
(24) Ay. es. a. 28.
(25) Sözkonusu yazma, Erzurum Atatürk Üniversitesi Merkez Kütüphanesi, Seyfettin Özeğe bölümünde, K. 18669 numarada olup, 138 sahifeden ibarettir.
Bir defter halinde olan yazmanın kapağında mustansihin şu ibaresi mevcuttur:
«İşbu defter Bahriye kaim makamlarından merhum Mustafa Bey'in sergüzeşti esnasında kendi yazısiyle yazıp, muahharen metrû-kâtı meyânında zuhur eden defterlerden aynen istinsah edilmiştir. Eylül, 1323.».
Bu kitabın yazılmasına sebep olan hadiselerin, hicri 1274 senesinde cereyan ettiğin, yine yazmanın kapağında bulunan «târih-i vak'a, 1274 sene-i hicri» ibaresinden anlıyoruz.
(26) Let Hause'un, meşhur lügatçı Redhause olma ihtimâli kuvvetle muhtemel. Zira ileride göreceğimiz gibi, adı geçen zat, bir Osmanlıca lügat hazırlamıştır.
(27) Yazma, s. 2-3.
(28) Yazma, s. 4.
(29) Yazma, s. 4.
(30) Yazma, s. 5.
(31) Yazma, s. 6.
(32) Yazma, s. 7.
(33) Yazma, s. 11.
(34) Yazma, s. 12. (35) Yazma, s. 13.
(39) Yazma, s. 23-24.
(36) Yazma, s. 14.
(37) Yazma, s. 18-19.
(38) Yazma, s. 20.
(41) Yazma, s. 39-41.
(40) Yazma, s. 26-29.
(42) Yazma, s. 51-56.
(45) Ay. es. s. 29-30.
(46) Adı geçen yazma, s. 108.
(43) Yazma, s. 66-73.
(44) Ahmed Handi, a.g.e. s. 28, 70.
(47) Yazma, s. 111. 44
(48) Yazma, s. 113-118.
(49) Yazma, s. 119423.
(50) Yazma, s. 123-129. 52
(51) Yazma, s. 129-149.
(52) Ay. es. s. 31.
(53) Ahmed Hamdi, ay. es. s. 40.
(54) Potinkers, bu sözüyle, Avrupanın saadet ve ilerlemesini Misyoner teşkilâtının sağladığını söylemek istiyor.
(55) Bu sözler konuşulduğunda, Osmanlılar Tanzimatı yaşıyorlardı ve Avrupalılaşma hareketleri hızlanmış durumdaydı. Bu kadar sene geçti ne değişti?
(56) Maalesef bu misyonerin dediği oldu. Avrupa'nın ahlâksızlığı alındı, ilmine yanaşılmadı.
(57) Sultan II. Mahmud (1808-1839).
(58) Burada Misyoner Potinkers'e şunu sormalı «Mademki bizim şalvarlar sizin pantolonlarınız dan daha sıhhidir, niçin pantolon yerine şalvar giymiyorsunuz? Bize istediğiniz iyilikleri neden kendinize tatbik etmiyorsunuz?»
(59) Kur'an-ı Kerim, Al-i îmrân sûresi, 21. Ancak bu ayet-i kerime, sadece Yahudileri değil Hıristiyanları da içine almaktadır. Çünkü onlar da Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorlardı. (Bk.Elmalılı Hamdi Ya-zır, Hak Dini Kur'an Dili, istanbul, tarihsiz, ü, 1067).
(60) Misyoner Potinkers, Yahudiler aleyhinde bu sözleri sarf ediyor amma, İsrail Devletinin kuruluşuna en fazla yardım eden devlet İngiltere olmuştur.
(61) Zavallı Potinkers Sağ olsaydın da görseydin. Müslümanların ihmâlinden, Hıristiyanların da teşvik ve yardımlarından güç alan Yahudilerin nasıl İsrail'i kurduklannı,senin dediğin gibi bütün dünyanın başına nasıl belâ olduklarım müşâhade etseydin. Ne Kudüs'ü kendilerine kıble sayan Hıristiyanlar ve ne de Hz. Muhammed (s.a.v.)'in Mi'rac durağı olan Kudüs'ü kutsal sayan Müslümanlar Kudüs'e sahib olamadılar.
(62) Potinkers Haçlı Seferlerini unutmaya çalışıyor. Bugün bile devam eden Haçlı faaliyetleri dururken, nasıl olur da «ma sebeke»miz yoktur denir? Amerika Reisicumhuru Reagan bugün dahi Haçlı savaşı ilân etmekten çekinmiyor. Bütün bunlar potinkers'in ne kadar gayr-ı samimi olduğunu ortaya koyuyor.hıristiyan dünyası ile Yahudiler birleşerek Lübnan'ı harabeye çevirdiler.binlerce çocuğu diri diri yaktı-lar.Bu mu Hıristiyanların «Yahudi düşmanlığı»? Kur'an-ı Kerim ne güzel buyurmuş: «Ey imân edenler, Yahudileri de Hıristiyanları da kendinize dost (ve üstünüze hâkim) edinmeyiniz. Onlar (ancak) birbirinin yaranıdırlar, içinizden kim onları dost (ve hâkim) edinirse o da onlardandır. Şüphesiz Allah o zâlimler güruhuna muvaffakiyyet vermez» (el-Mâide sûresi, 51).
(63) Potinkers, Mustafa Bey'i kandırmak için böyle söylüyor. Yoksa Kur'anda Hıristiyanların da Yahudiler gibi Allah yolunda olmadıklarına işaret eden bir çok ayet-i kerime vardır. (Bk. el-Mâide sûresi, 51).
(64) Ahmed Hamdi, a.g.e. s. 42.
(65) Bk. Hâtırât-ı Hampher, Casus-ı İngilisi der memâlik-i İslâmî, Farsça tercümesi, Dr. Muhsin Müeyyidi, Tahran, 1361, s. 87.
(66) Ay. es. s. 70.
(67) Hatırât-ı Hempher, s. 71-72.
(68) «Hepiniz, toptan sımsıkı Allah'ın ipine sanlın. Parçalanıp ayrılmayın. Allah'ın, üzerinizdeki ni'metini düşünün. Hani siz (birbirinizin) düşmanları idiniz de O, kalblerinizi (İslâm'a ısındırıp) birleştirmişti, İşte, O'nun bu ni'meti sayesinde din kardeşleri olmuştunuz ve yine siz, bir ateş çukurunun tam kenarında iken oradan da sizi O kurtarmıştı.İşte Allah size ayetlerini böylece apaçık bildiriyor.Tâki doğru yola eresiniz» (Kur'an, âl-i îmrân suresi, 103).
(69) «İlmi aramak, her erkek ve kadın müslümana farzdır» (Hadis).
(70) «Rabbimiz, bize dünya'da da, Ahiret'de de iyilik ver; bizi Cehennem azabından koru» (Kur'an, Bakara Sûresi, 201).
(71) «Onların işleri aralarında müşavere iledir» (Kur'an, şûra sûresi, 38).
(72) Hâtırât-ı Hempher, s. 72-73.
(73) Hz. Peygamber (s.a.v.)'in vefat etmeden bir kaç dakika önce yaptığı vasiyyetleri arasında. Yahudi ve Hıristiyanların Arap yarımadasından kovulması da yer alıyordu.
(74) «Kim güzel bir sünnet koyarsa, ona iki sevap vardır: biri, koyduğu o sünnetten, diğeri de o sünnetin tatbik edilmesinden» (Hadis).
(75) Hâtırât-ı Hempher, s. 73-76.
(77) Kur'an-ı Kerim, Şu'arâ sûresi, 79-81.
(80) Hâtırât-ı Hempher, s. 9.
(81) Ay. es. s. 15.
(78) Kur'an-ı Kerim, Nisa sûresi, 34.
(79) Hâtırât-ı Hempher, s. 76-79.
(86) Kâfirlerden, Müslümanlar kastediliyor.
(87) Hâtrât-ı Hempher.s. 13.
(88) Gustave le Bön, Prenmieres Cons6quences de la Guerre, Paris, 1916, s. 250-251.
(82) Ay. es. s. 42.
(83) Ay. yer.
(84) Hâtrât-ı Hempher, s. 31.
(85) Ay.es.s. 32.
(94) Ay. es. s. 23.
(95) Hâtırât-ı Hempher, s. 1.
(96) Ay. es. s. 27.
(89) Hâtırât-ı hempher, s. 13.
(90) Ay. yer. (91)Ay.es. s. 14.
(92) Ay es. s. 7-8.
(93) ay. es. s. 45.
(100) Hâtırât-ı Hempher, s. 40
(101) Ay. es. s. 41.
(97) Ay. es. s. 9.
(98) Ay. es. s. 11.
(99) Hâtırât-ı Hempher, s. 11.
(104) Hâtırât-ı Hempher, s. 46.
(102) Ay. es. s. 41.
(103) Ay. yer.
(109) Hâtırât-ı Hempher. s. 43.
(110) Kur'an-ı Kerim, mâide sûresi, 91. ayetin sonu
(105) Kendini Ebû Hanife'den üstün sayan bu adam, daha Hz. Peygamber (s.a.v.)'in bütün savaşlarının tedafü'î olmadığını bilmiyor. Burada, kâfirlerle savaşa söz ve hareketle cevaz veriyor: fakat Müslüman Osmanlı Devleti'ne karşı cihâda (silahla) da fetva veriyor! Bu ne mantık? Kafirlerle silâhlı değil, sözlü cihâd; Osmanlı'ya karşı da silahlı cihad yapılmasına cevaz verilecek
(106) Hâtırât-ı Hempher, s. 41-42.
(107) Ay. es. s. 42.
(108) Ay. es. s. 43.
(111) Kur'an-ı Kerim, Mâide sûresi, 91. ayetin başı.
(112) Müslümanlar kastediliyor.
(113) Hâtırât-ı Hempher, s. 45.
(114) Ay. es. s. 47.
(115) Hâtırât-ı Hempher, s. 47.
(116) Ay. es. s. 48.
(117) Ay. es. s. 57-58.
(118) Ay. es. s. 57.
(119) Hâtırât-ı Hempher, s. 62.
(120) Ay. es. s. 63.
(l21) Ay. yer.
(l22) Ay. es. s. 25.
(124) Kur'an-ı Kerim, Al-i Imrân, 187.
(125) Ahmed Hamdi, a.g.e. s. 34.
(126) A. Hamdi, a.g.e. s. 69.
(123) Hâtırât-ı Hempher, s. 17. 92
(127) Ay. yer. 94
(128) Ben Paris'e döndükten sonra, Misyon Cemiyeti, yukarıda adı geçen Dale'i görevlendirmiş olacak ki, o da Paris'e geldi ve bir sene boyunca, hiç aksatmamak şartıyla, beni Hıristiyanlaştırmak için, her pazar günü talebe yurduna gelerek bana Hıristiyanlığı anlattı. Fakat sonunda, «ben müslüman olmadan döneyim» dedi ve benden ayrıldı.
Adı geçen Dale Rhoton, çalışmalarına devam etmiş; hatta bu konularda Samiha Ayverdi ile karşılıklı yazışmalarda bulunmuştur. Bu mektuplarda, Dale Rhoton, faaliyetlerinin propagandasını yaparken, Samiha Ayverdi de, yollarının yanlış olduğunu kendilerine göstermek istemiştir. (Bk. Samiha Ayverdi. Misyonerlik Karşısında Türkiye, İs-tanbul, 1969, s. 70 vd.).
(129) A. Hamdi, a.g.e. s.70.
(l30) Ay. yer.
(131) Hatırlanacak olursa, bundanl5-20 sene önce Amerika, Türkiye'ye «Banş gönüllüleri» diye bir sürü güya öğretmen göndermişti. Aslında bunların her biri bir misyonerdi. Nitekim onlar ayrıldıktan hemen sonra Türkiye'de anarşi başladı. Bunları görmezlikten gelmiye-lim artık!..
(132) A. Hamdi, ay. es. s. 70.
(133) Bu konudaki ayrıntılar için bk. ihsan Süreyya Sırma, Yemen isyanları,
(134) Ay. es. s. 88.
(135) Ay. yer.
(136) Alfred Fabre-Luce, Deuil au Levant, Paris, 1950,S. 252. (l 37) A. Hamdi, a.g.e. s. 9 vd.
(138) î. Süreyya Sırma, Osmanlı Devletinin Yıkılışında Yemen İs-yanlan, s. 95.
(139) s. 190 vd.
(140) G.W. Bury, ay. es. s. 192.
(141) G.W. Bury, a.g.e. s. 180.
(142) T.C. Hariciye Arşivi, Siyasi, no: 555